«قابوس‌نامه» راه و رسم زندگی است که در تمام دوران‌‌‌‌‌‌‌‌ها به کار ما می‌‌‌‌‌‌‌‌آید. در قابوس‌نامه با بازتاب پندنامه‌ها و اندرزهای ایران باستان، اهمیت سخن، اهمیت خرد و تأکید بر اعتدال روبه‌رو می‌شویم.
«قابوس‌نامه» اثر «عنصرالمعالی کیکاووس بن اسکندر بن وشمگیر بن زیار»، از شاهزادگان خاندان «زیاری» است. این خانواده در قرن چهارم و پنجم هجری، در شمال ایران، به‌خصوص در گرگان و طبرستان و گیلان و دیلمستان و رویان و ری، حکمرانی داشته‌اند. نویسنده این کتاب را برای فرزندش، «گیلان‌شاه»، نوشته و در آن از آداب اجتماعی، تربیت فرزند و آداب مملکت داری سخن گفته است. او خواسته است با تألیف کتاب، حاصل تجربه‌های خود را در اختیار فرزندش بگذارد و او را راهنمایی کند و مسائل مختلف زندگانی و هنرها و پیشه‌های گوناگون آن زمان را به او بیاموزد.
«قابوس‌نامه» از آثار مهم نثر ساده در اواخر قرن پنجم به حساب می‌آید و شامل موضوعات بسیار متنوعی چون رسوم لشکرکشی، مملکت داری، دانش و فنون متداول، آیین‎های معمولی زندگی، طرز غذا خوردن و همچنین مسائل اجتماعی و تربیتی مانند عشق ورزیدن، دوست گزیدن و فرزند پروردن و خلاصه علومی چون طب، نجوم و شاعری است. روش انشای این کتاب شیوه نثر مرسل معمول قرن‌های چهارم و پنجم هجری قمری است و نشان دهنده دامنه وسیع اطلاعات نویسنده است.
این کتاب بارها به چاپ رسیده است. در ایران هفت بار منتشر شده که چاپ پنجم به همت استاد «سعید نفیسی» در سال ۱۳۱۲ و چاپ ششم به اهتمام دکتر «عبدالمجید بدوی» در تهران در سال ۱۳۳۵ انتشار یافت. همچنین در انگلستان جزو انتشارات اوقاف گیب به‌اهتمام «روبن لوی» به سال ۱۹۵۱ منتشر شد و نیز چند بار در هند انتشار یافته‌ است. امّا بهترین تصحیح قابوس‌نامه به کوشش «غلامحسین یوسفی» در سال ۱۳۴۵ منتشر شده‌ است.