این کتاب گویا گزیده‌ای است از حکایت‌های کتاب «فرج بعد از شدت» به قلم «قاضی ابوعلی مُحَسَّن بن علی تَنوخی» که در قرن چهارم هجری قمری به رشته‌ی تحریر درآمده است.

کتاب «فرج بعد از شدت» دومین ترجمه‌ی فارسی کتاب «الفرج بعد الشدة» است که «حسین بن اسعد دهستانی» در قرن هفتم هجری قمری ترجمه کرده است. این کتاب را نخستین‌بار «محمد عوفی» به فارسی ترجمه کرد که از آن ترجمه اثری در دست نیست، مگر حکایاتی که وی از این کتاب در «جوامع‌الحکایات» نقل کرده‌ است.

موضوع آن بیان داستان‌های عبرت‌آموز تاریخی با موضوع فرج و گشایش، پس از شدت و سختی‌ها، است. هدف نویسنده، ذکر تأثیر رفتار انسانی و اخلاقی قهرمانان داستان‌هایش در رهایی آن‌ها از مشکلات است.

این اثر دومین ترجمه از کتاب مذکور است که بین سال‌های (660-651ق) انجام شده است. به دلیل آنکه در زمان وزرات «عزالدین بن طاهر زنگی فریومدی» مردم در حمایت و عنایت ایشان از شدت و بلا نجات یافتند و به آسایش و راحتی رسیدند، دستور داده شد تا مجموعه‌ای از نظم و نثر تدوین گردد. این کار به مترجم حواله داده شد که پس از ترجمه به وی اهدا شده است.

مترجم علاوه بر ترجمه‌ی متن عربی کتاب، حکایت‌ها و داستان‌های تاریخی دیگری را از کتاب‌های دیگری با همین مضمون به همراه با اشعاری از خود به زبان فارسی و عربی به آن افزوده است. وی آیات و روایات و ابیات عربی را نیز به فارسی ترجمه کرده است. وی در پایان هر حکایت عنوان «فصل» را می‌آورد و در آن نتیجه‌ی داستان‌ها و حکایت‌ها را بیان می‌کند.

تصحیح و مقابله‌ی آن با نسخه‌های مختلف را «دکتر اسماعیل حاکمی» انجام داده است و کتاب با مقدمه‌ای از مصحح آغاز شده که درباره‌ی اصل کتاب، ترجمه‌ی کتاب، زندگی مؤلف، نحوه و چگونگی تصحیح و مقابله‌ی نسخه‌ها مطالبی را ذکر می‌کند. دکتر حاکمی نسخه‌ی اصلی و قدیمی کتاب را اساس کتاب قرار داده و در قسمت بالای صفحه آورده است و اختلاف نسخ را در پاورقی ذکر کرده است. فهرست مطالب و موضوعات در ابتدای کتاب ذکر شده و کتاب بدونِ ذکر منابع و مصادر است.

مصحح در انتهای اثر متذکر می‌شود که با همه‌ی دقتی که در تصحیح و مقابله‌ی نسخ به عمل آمده، متأسفانه سهوها و اغلاط فراوانی در این کتاب راه یافته است که برخی از این اشتباهات مربوط به نسخ است. در بخش تصمیمات و مستدرکات نیز توضیحاتی چند درباره‌ی صورت صحیح برخی واژه‌ها و عبارات داده شده است.

اقتباس‌های ادبی:

حکایت‌های این کتاب برای بسیاری نویسندگان و شعرا و اهل ذوق که بعد از این قرن زندگی کرده‌اند، دست‌مایه‌ی الهام بوده و بسیاری در آثار خود حکایات آن را نقل به مضمون کرده‌اند. مطابق شرح مثنوی «بدیع‌الزمان فروزانفر» از بزرگانی که به‌شدت وام‌دار این کتاب بوده‌اند، یکی «مولانا جلال‌الدین محمد بلخی» است که بارها حکایت‌های ساده‌ی این کتاب را نقل کرده و با شیوه‌ی منحصربه‌فرد خود تأویل کرده‌ است.

همچنین نویسنده‌ی آرژانتینی «خورخه لوئیس بورخس»، چندین داستان او را به سبکی نوین بازنویسی کرده است.

همان‌گونه که از عنوان کتاب برمی‌آید، فرج بعد از شدت، مشتمل بر داستان‌هایی از انسان‌های گرفتار است که هریک به‌نوعی نجات یافته و به آسایش رسیده‌اند.

برخی حکایات این کتاب در مجموعه تلویزیونی «هشت‌ بهشت» به کارگردانی «اکبر خواجویی» به فیلم درآمد.

درباره‌ی نویسنده:

«ابوعلی مُحَسِّن بن ابوالقاسم علی تَنوخی (329-384ق)»، قاضی ادیب و نویسنده‌ی سده‌ی چهارم قمری و نویسنده‌ی کتاب «نشوار المحاضرة و أخبار المذاکرة و الفرج بعد الشّدة» بود. او در سال 329 قمری در بصره به دنیا آمد و در همان‌جا در خاندان ادیب و حدیث‌شناس خود، پرورش یافت. همه‌ی استادان دوره‌ی کودکی یا نوجوانی او از مشاهیرند و بی‌گمان از همه تابناک‌تر «ابوبکر صولی» است. پیداست که در خاندان قاضی بزرگی چون «ابوالقاسم تنوخی» آموزش دینی بر آموزش ادبی پیشی داشت؛ به همین سبب گویند او نخستین حدیث خود را در هفت‌سالگی شنید.