حج چیست؟ خانه کجاست؟ چگونه باید آن را نگریست و بالاخره درباره‌ اش چه باید نوشت؟ آیا همه آنچه مرحوم شریعتی از حج دریافته بود و یا همه ی مدرکات جلال در سفرنامه ی خسی در میقات را می شد تمامیت حج نامید؟

سفر یه سرزمین داغ و تفتیده جزیره العرب ، دیدار کاروانیان و خارهای پیش پای ، زیارت حرمین و دیدار مساجد، طواف خانه و سعی صفا و مروه و بالاخره سیراب شدن از مشک زلال زمزم وجه مشترک آن آثار بودند که زایر طالب را به سوی خود می کشید لیکن اینها همه ی حج نبودند. از صورت این اعمال تا به حقیقت حج آنچنان که هست راهی دراز بود که تنها خدای بصیر و اهل بصیرت از خاندان عصمت و طهارت بر آن واقفند و بس سال ها پرسه زدن در کتابخانه ها و ورق زدن کتاب ها و روزنامه ها به من یاد داده است تا از کنار هیچ جریان فرهنگی و حتی وقایع اجتماعی براحتی نگذرم و اجازه ی رد شدن هیچ مطلبی را قبل از تامل درباره اش ندهم. از اولین شبی که چرخ های هواپیما بر زمین جده نشست به خود می گفتم : برای چه به این سرزمین آمده ام؟ گمشده ام چیست که در اینجا می جویمش؟ آمده ام تا نمازگزارم؟ زکات دهم؟ روزه بدارم؟ و یا چون تائبی استخوان سبک کرده ، به شهر و دیار خویش بازگردم و دلخوش به ثبت نام در دفتر طالبان بهشت و حوری باشم؟ و یا... کشف این(ویا..) مشکل بود. چنانکه امروز هم می گویم: درک و دریافت این و یا... هر سالک طالبی را پیر می کند. در واقع من قادر به توصیف حج و آداب ویژه ی آن نیستم چنانکه بسیاری دیگر نیز توان ان را ندارند . دلیل آن هم معلوم است. از سویی به ناتوانی و بضاعت اندک بر می گردد و از دیگر سو به چندوجهی بودن این سفر وجوهی که غفلت از آن ها به مثابه ی غفلت از همه ی حج است. بعد از این خواهم گفت که یکی از دلایل گرفتار آمدن مسلمین در دره ی فلاکت و درماندگی در حوزه ی فرهنگ و مدنیت غفلت آن ها از حج و تمامیت آن بوده است چه همواره از حج و زیارت حرمین به مثابه ی ابزاری برای استخوان سبک کردن و ثبت نام در دفتر طالبان بهشت استفاده کرده اند غافل از آنکه (حج همه ی اسلام است) حج همه اسلام همه ی دین و همه ی تفکر معنوی است. در واقع حج روح پنهان در میان همه ی آداب و مناسک است. همان که امکان بالقوه رشد و ارتقا اعمال و کردار آدامی و بویزه مناسبات فردی و جمعی را به وجود می آورد.