نظامی این منظومه‌ی عاشقانه را به سفارش شاه سلجوقی، سلطان ارسلان، سرود. سلطان از نظامی خواست که داستانی عاشقانه بسراید؛ نظامی داستان «خسرو و شیرین» را انتخاب کرد که در همان ناحیه‌ی محل زندگی خودش رخ داده بود.

این منظومه شش هزار و 150 بیت دارد و نظامی برای سرودن آن بیش از 16 سال وقت صرف کرد که تاریخ سرایش آن را بین سال‌های 571 تا 587 می‌دانند. در دانش‌نامه‌ی ایرانیکا آمده است که امکان دارد نظامی این داستان را در سال 571 پس از بر تخت نشستنِ طغرل سلچوقی آغاز کرده باشد. همین دانش‌نامه از قول Bertel می‌نویسد که نظامی آن را پس از مرگ همسر اوّل خویش، آفاق، سرود.

داستان عاشق‌شدن شیرین از آنجا شروع می‌شود که خسرو از دهان نقاش دربارش، شاپور، تعریف شیرین و اسبش «شبدیز» را می‌شنود و هنوز شیرین را ندیده، دل‌باخته‌ی او می‌شود. خسرو، شاپور را به ارمنستان می‌فرستد تا پیام دلدادگیِ خسرو را به شیرین برساند.

شاپور در ارمنستان، چهره‌ی خسرو را می‌کشد و بر سر راه شیرین قرار می‌دهد. شیرین با دیدن نگاره‌ی خسرو، دل‌باخته‌ی او می‌شود. شاپور خودش را در نقش مغان درمی‌آورد و نزد شیرین می‌رود و داستان دل‌دادگیِ خسرو را بیان می‌کند....