این کتاب گویا سرگذشت «حاجی‌بابای اصفهانی» است که میل سفر و تجارت، او را به ماجراها و سرنوشتی دیگرگونه دچار می‌کند!

«حاجی‌بابا» درحال تعریف کردن سرگذشت خود می‌گوید که چگونه در جوانی، دلّاک و سرتراشِ بسیار ماهری در اصفهان بوده است، اما هوس سفرکردن به نقاط دور به سرش می‌افتد و برخلاف میل و رضایت پدر و مادرش، همراه یک تاجر به نامِ «عثمان آقا» راهی سفر می‌شود.

در میانه‌ی راه، راه‌زنان به کاروانشان حمله و آن را تاراج می‌کنند و او و عثمان آقا را به اسارت به دیار خود می‌برند.

حاجی‌بابا در فکر فرار از دست آنهاست و وقتی سرکرده‌ی راه‌زنان او را با خود به یک عملیات راه‌زنی می‌برد، موفق می‌شود تا به کمک فراش‌باشیِ امیر جدید خراسان فرار کند.

پس از آن، در مشهد به شغل قلیان‌کشیِ شاه‌زاده گمارده می‌شود. پس از آن نیز به شغل سقایی روی می‌آورد و بعد از آنکه حادثه‌ای برایش پیش می‌آید، فراش‌باشی او را به پایتخت می‌فرستد و در آنجا ماجراهای تازه‌ای برایش پیش می‌آید و سرانجام، به اصفهان، زادگاه خودش باز می‌گردد.